Tôi không viết bài này để kể ngày xưa code khổ thế nào. Nếu bạn chờ một câu “hồi đó vất vả mà vui, giờ các bạn trẻ sướng quá”, thì xin dừng ở đây — tôi không tin vào kiểu hoài niệm đó. Quá khứ không hay hơn hiện tại. Nó chỉ khác, và sự khác ấy đang chỉ cho tôi thấy một điều mà lúc ở trong nó tôi không bao giờ thấy được.
Tôi đã đi qua nhiều thế hệ phần mềm. Những cái máy phải khởi động bằng đĩa. Những giao diện kéo-thả tưởng là đỉnh cao. Rồi web, rồi điện thoại, rồi mọi thứ chạy trên mây. Mỗi lần như vậy, cả một lớp người làm nghề — trong đó có tôi — tưởng mình vừa chạm tới cách làm đúng đắn cuối cùng. Và mỗi lần, mặt đất lại dịch dưới chân.
Nhưng tôi sẽ không liệt kê chúng theo thứ tự cho bạn nghe. Trình tự không quan trọng. Thứ duy nhất đáng kể là cái mẫu hình lặp lại mà mãi gần đây tôi mới nhìn ra — và nó không nằm ở chỗ công nghệ đổi nhanh thế nào.
Cái không bao giờ đổi, suốt từng ấy năm
Qua mọi thời đại đó, có một thứ chưa một lần thay đổi: con người luôn là bên phải học.
Người dùng phải nhớ gõ đúng lệnh. Phải học cái menu nằm ở đâu. Phải nhớ nhập ngày tháng đúng định dạng, không thì máy báo lỗi. Phải đoán xem cái nút mình cần đang giấu sau lớp thao tác nào. Mỗi thế hệ phần mềm mới, ta lại bắt hàng triệu người ngồi xuống học một thứ “ngôn ngữ của phần mềm” mới — rồi ta gọi đó là tiến bộ.
Và đây là phần tôi ngại nói nhất: phần lớn sự nghiệp của tôi là làm người phiên dịch cho sự bắt buộc đó. Tôi đã ngồi cạnh không biết bao nhiêu người — những người giỏi việc của họ hơn tôi rất nhiều — và hướng dẫn họ cách uốn mình cho vừa cái phần mềm. Tôi từng nghĩ đó là giúp đỡ. Phần nào thì đúng. Nhưng tôi chưa bao giờ dừng lại để hỏi: tại sao lại là con người phải uốn? Tại sao không phải phần mềm?
Ta tạo ra công cụ, rồi ta dành mấy chục năm hướng dẫn con người tự biến mình thành thứ mà công cụ hiểu được. Lâu đến mức không ai còn thấy đó là chuyện lạ.
Điều đang đảo ngược — và vì sao là bây giờ
Ý tưởng “phần mềm nên hiểu người dùng, thay vì bắt người dùng học phần mềm” không mới. Nó là lời hứa cũ rích, được nhắc lại sau mỗi làn sóng công nghệ, và lần nào cũng phần lớn thất bại. Tôi đã nghe nó đủ nhiều lần để không còn dễ tin.
Cho nên tôi sẽ không nói với bạn rằng lần này nó thành sự thật. Tôi chỉ nói điều tôi quan sát được bằng chính tay mình: lần đầu tiên trong ngần ấy năm, cái chi phí để một cỗ máy hiểu ý định lộn xộn, nửa vời, đầy lỗi của con người đã rơi xuống thấp đến mức việc đó trở thành khả thi trong thực tế — chứ không chỉ trên slide. Người ta có thể nói điều mình muốn theo cách tự nhiên của mình, và máy ráng hiểu. Gánh nặng dịch thuật, lần đầu, có dấu hiệu chuyển từ vai con người sang vai cái máy.
Tôi không gọi đó là cách mạng. Tôi gọi đó là một sự hóa lỏng: phần mềm thôi là cái khuôn cứng bắt người ta nắn mình cho vừa, và bắt đầu chảy theo hình của người dùng. Nước làm lợi cho vạn vật bằng cách thuận theo hình của chúng, chứ không bắt chúng thành hình của nước.
Phần tôi phải thành thật
Tôi không muốn bạn rời bài này nghĩ rằng vì tôi sống qua nhiều thời đại nên tôi đoán đúng về thời đại này. Kinh nghiệm không bảo đảm điều đó. Thậm chí lắm khi nó là gánh nặng — vài lần trong đời, chính cái “tôi đã thấy thứ này rồi” khiến tôi coi thường một công nghệ mới mà về sau hóa ra tôi sai. Người đã sống lâu trong một nghề rất dễ nhầm sự quen thuộc với sự thấu hiểu.
Cho nên tôi viết bài này không phải để khẳng định. Tôi viết để ghi lại — trung thực nhất có thể — cái khoảnh khắc một người làm nghề lâu năm nhận ra một thói quen mấy chục năm của mình có thể đang chấm dứt, và không chắc mình nên mừng hay nên sợ.
Điều tôi mừng, và điều tôi sợ
Điều tôi mừng thì dễ nói. Nếu máy chịu học người, thì biết bao nhiêu người giỏi việc của họ sẽ không còn bị một phần mềm vụng về chặn lại. Cái giá trị thật của họ sẽ không còn bị khóa sau một hàng rào thao tác.
Điều tôi sợ khó nói hơn, nên tôi sẽ nói thẳng. Một phần mềm “tự hiểu và tự đổi theo người dùng” mà hiểu sai thì còn tệ hơn một phần mềm cứng nhưng đoán trước được. Người vận hành thật cần sự nhất quán — họ muốn cái nút hôm nay nằm đúng chỗ hôm qua. Và lằn ranh giữa “phần mềm hiểu bạn để phục vụ bạn” với “phần mềm hiểu bạn để dẫn dắt bạn” mỏng hơn nhiều người tưởng. Hóa lỏng không phải lúc nào cũng là món quà. Đôi khi nó là cái bẫy mang khuôn mặt tử tế.
Tôi không có kết luận gọn gàng để tặng bạn. Tôi chỉ đang đứng ở một chỗ mà cả đời làm nghề chưa từng đứng: lần đầu tiên, cái mẫu hình “con người học máy” — thứ tôi tưởng là quy luật tự nhiên của nghề — không còn chắc chắn nữa.
Có lẽ điều duy nhất nhiều năm trong nghề thật sự để lại cho tôi, là sự khiêm tốn này: mỗi lần ta tưởng mình đã hiểu hình dạng cuối cùng của nghề, đó đúng là lúc nên chuẩn bị tinh thần rằng mình lại sắp sai. Tôi viết những dòng này không phải từ vị trí người biết. Tôi viết từ vị trí người vẫn đang ngạc nhiên — và thấy biết ơn vì ở tuổi nghề này vẫn còn được ngạc nhiên.
Bạn cũng đang vật lộn với vấn đề này? Nhắn tôi — tôi đọc mọi thư.