Một hôm con gái tôi đi học về, buông một câu: “Con ngấy AI tận cổ!”
Tôi hơi bất ngờ. Trong nhà này, AI là chuyện cơm bữa — bố nó làm việc với AI mỗi ngày. Vậy mà đứa con lại ngán đến thế. Tôi hỏi: ủa, vì sao vậy con?
Và cô bé kể.
Khi cái gì cũng phải là AI
Ở trường, đề tài tranh luận nào cũng xoay về AI. Bài văn nào cũng AI. Các buổi lễ, các buổi tổng kết, khối truyền thông dùng AI nhiều đến mức bọn nhỏ xem mà mất hứng. Nhiều thứ vốn làm theo cách thông thường là đẹp, là đủ — nhưng cứ phải nhét AI vào cho bằng được. Phải là AI cơ.
Tôi ngồi nghe và thấy con mình… không sai chút nào.
Đây là điều ít người chịu nói thẳng giữa cơn sốt này: lạm dụng AI cũng gây phản cảm y như chính sự vụng về mà nó định thay thế. Khi một công cụ bị nhồi vào mọi ngóc ngách, kể cả những chỗ chẳng ai cần đến nó, thì nó thôi không còn là trợ thủ nữa. Nó thành thứ để khoe. Và không gì làm người ta ngán nhanh bằng một thứ cứ đòi có mặt cho oai.
Con bé đang phản ứng với đúng cái đó. Không phải nó ghét AI. Nó ghét cái cách AI bị dùng sai chỗ.
Một bài toán nhỏ
Tôi cười, hiểu con. Rồi tôi nói: hãy bao dung cho AI một chút. Và con giúp bố giải một bài toán nhỏ nhé.
Tôi bắt đầu bằng phần dễ. Trong điện thoại của chúng ta có sẵn cái báo thức. Nó quá đủ để gọi mình dậy sớm, nhắc giờ đi học, giờ đi ngủ. Những việc lặp đi lặp lại, cố định giờ giấc như thế, thì cái báo thức thường làm là tốt nhất rồi — chẳng cần đến AI làm gì cho rườm rà.
Con gật. Phải, mấy việc đó thì cần gì AI.
Rồi tôi đưa ra vế thứ hai. Bố nhờ con đặt giúp hai lời nhắc:
Thứ nhất — uống thuốc trong hai tuần, mỗi lần hai viên, sau khi ăn.
Thứ hai — khi nào bố đi siêu thị thì nhắc bố mua bàn chải đánh răng mới.
Con bé khựng lại một nhịp. Hai việc này, cái báo thức thường chịu thua.
Việc thứ nhất không phải một mốc giờ cố định — nó là một lịch trình kéo dài, gắn với bữa ăn, có liều lượng, có ngày kết thúc. Việc thứ hai còn lạ hơn: nó chẳng có giờ giấc nào cả. Nó chờ một ngữ cảnh — “khi nào đi siêu thị” — một điều kiện thuộc về đời sống thật, không phải về đồng hồ.
Đó chính là chỗ AI bắt đầu có nghĩa. Không phải vì nó oai. Mà vì nó hiểu được cái mơ hồ rất con người: “khi nào”, “lúc tiện”, “nhớ giùm tôi việc này gắn với việc kia”. Những thứ một cái báo thức cứng nhắc không bao giờ với tới.
Con hiểu ra
Tôi thấy mắt con sáng lên. Cô bé vừa nhận ra một điều mà không bài giảng nào về AI ở trường nói được cho nó: dùng AI đúng chỗ thì cuộc sống dễ chịu hơn thật — còn dùng cho có thì chỉ tổ gây ngán.
Ranh giới nằm ở một câu hỏi đơn giản: việc này, công cụ thường có làm được tử tế không? Nếu có, cứ để công cụ thường làm. Cái báo thức gọi dậy đi học thì để báo thức. Chỉ khi nào việc vượt khỏi tầm của công cụ thường — khi nó dính đến ngữ cảnh, đến cái mơ hồ, đến những điều kiện đời sống không gói gọn trong một con số — thì đó mới là sân của AI.
Con gái tôi ngán AI, là vì quanh con người ta toàn dùng AI ở vế thứ nhất, chỗ lẽ ra cái báo thức làm là đủ. Con chưa được thấy nó ở vế thứ hai — chỗ nó thật sự làm một việc khó trở nên nhẹ nhàng.
Tối đó, con đặt xong hai lời nhắc cho bố. Và tôi nghĩ, có lẽ con đã bớt ngán AI đi một chút. Không phải vì tôi bênh nó. Mà vì lần đầu, con thấy nó làm đúng việc của mình — lặng lẽ, vừa vặn, không khoe khoang.
Hóa ra dạy con về AI không cần một bài giảng. Chỉ cần một viên thuốc sau bữa ăn, và một chiếc bàn chải đánh răng.