Sáng thứ Hai, ngày giao ban định kỳ. Tôi xin anh Sơn cho ngồi cạnh anh một buổi. Tôi đã hình dung sẵn cái mình sẽ thấy: một người đàn ông năm mươi hai tuổi, giám đốc vận hành, đang vật lộn với bốn cái Excel, cau có, gọi điện quát mấy đứa gửi số muộn. Tôi định bụng sẽ ngồi đó, ghi chép, rồi về viết một đề xuất. Tôi thấy một người rất bình tĩnh. Bốn file về từ bốn trưởng bộ phận. Anh mở lần lượt, không mở cùng lúc. Mỗi file anh nhìn khoảng hai mươi giây rồi đóng lại. Anh không gọi ai. Anh không hỏi lại gì cả. Rồi anh mở file thứ năm — file của chính anh, cái sẽ đi lên ban lãnh đạo lúc chín giờ — và bắt đầu gõ. File của anh có mười một cột. Mười cột có tiêu đề. Cột thứ mười một để trống ở dòng đầu. Tôi hỏi cột đó là cột gì. Anh Sơn không ngẩng lên.
“Cột để chỉnh.”
Anh nói xong thì gõ tiếp. Không giải thích thêm. Không có vẻ gì là anh nghĩ câu đó cần giải thích. Tôi ngồi im. Tám giờ hai mươi bảy, anh gửi. Tám giờ hai mươi tám, anh đứng dậy đi pha trà. Bốn cái làm tròn trước khi tới tay anh Sơn Chiều hôm đó tôi xin lại bốn file gốc. Tôi định đối chiếu, xem anh Sơn đã chỉnh cái gì trong cái cột không tên kia. Tôi chưa kịp tới đó. Tôi kẹt lại ở một chỗ trước. Bốn file gốc đã được làm tròn từ trước khi tới tay anh Sơn rồi. Trưởng bộ phận bãi lấy số xe từ sổ ông Bảo. Sổ ông Bảo, tuần đó, có một dòng ghi “khoảng ba trăm”. Không phải ông lười. Ông Bảo hai mươi hai năm ở cửa khẩu, ông ghi cái ông cần dùng — và cái ông cần dùng không bao giờ là con số chính xác đến từng chiếc xe. Ông cần biết bãi có còn chỗ không. “Khoảng ba trăm” trả lời được câu đó. Trưởng kho lấy từ Excel. Excel cập nhật chiều thứ Sáu. Thứ Bảy và Chủ nhật hàng vẫn ra vào — anh cộng ước. Anh cộng ước ba năm nay, và mỗi lần cộng ước anh đều nhớ tuần trước mình cộng bao nhiêu, nên anh cộng cho nó giống giống. Điều độ lấy từ bảng kê. Bảng kê chưa chốt giá. Có bốn dòng đang tranh chấp với nhà xe, cãi nhau chưa xong, và mỗi dòng chênh vài triệu. Kiên gửi số của Kiên. Nhà xe có số của nhà xe. Cả hai đều không nói dối. Kế toán gửi số tạm, vì hóa đơn tháng chưa xuất hết. Bốn nguồn. Không nguồn nào sai. Không nguồn nào đúng. Và cả bốn người đó, khi gửi file đi, đều biết số của mình không chính xác. Không ai giấu điều đó. Nếu tôi gọi điện hỏi thẳng, cả bốn người sẽ nói ngay: ừ, số đó là ước thôi anh, chứ chính xác thì phải chờ. Không ai chờ. Không ai từng chờ. “Chuẩn hóa” Anh Sơn nhận bốn con số đó, và anh làm tròn lần thứ năm. Đây là chỗ tôi cần nói cho rõ, vì tôi biết bạn đang nghĩ gì khi đọc tới đây. Anh Sơn không giấu việc anh làm. Anh gọi nó bằng một cái tên. Anh gọi là chuẩn hóa. Anh dùng từ đó rất tự nhiên, trong họp, trước mặt cả phòng, và không ai thấy có gì lạ. Anh biết số của bốn người kia không khớp nhau. Anh biết cộng chúng lại sẽ ra một cái bảng có chỗ vênh. Nên anh chỉnh cho nó thẳng hàng. Cái cột thứ mười một là chỗ anh nuốt phần chênh vào. Anh không nghĩ mình đang làm sai. Anh nghĩ mình đang làm cho số dùng được. Và bạn thử đặt mình vào chỗ anh xem. Nếu anh nộp lên một cái bảng mà tổng cột không bằng tổng dòng, chuyện gì xảy ra? Người ta không hỏi vì sao dữ liệu nguồn lệch nhau. Người ta hỏi sao anh Sơn làm ăn cẩu thả thế. Anh Sơn năm mươi hai tuổi. Anh làm ở đây mười bốn năm. Anh biết rất rõ câu hỏi nào sẽ được hỏi. Chín giờ, và mười lăm phút Báo cáo lên lúc chín giờ. Chín giờ mười lăm ban lãnh đạo họp. Mười giờ có quyết định. Tôi từng nghĩ vấn đề là không ai kiểm tra số. Sai. Vấn đề là không ai có thể kiểm tra số. Trong mười lăm phút đó, nếu một người trong phòng họp giơ tay hỏi “con số này ở đâu ra” — thì cuộc họp dừng. Không ai trả lời được trong mười lăm phút. Truy về nguồn phải mất ba ngày. Ba ngày sau thì quyết định đã cần ra rồi. Nên không ai hỏi. Không phải vì họ lười, không phải vì họ dốt. Vì họ có mười lăm phút, và câu hỏi đó không vừa với mười lăm phút. Số của anh Sơn đi vào slide. Slide đi vào biên bản. Biên bản đi vào chỉ tiêu quý sau. Chỉ tiêu quý sau đặt trên bốn con số đã được làm tròn năm lần. Cuối quý không đạt. Anh Sơn giải trình. Anh giải trình có lý do khách quan — và đây là chỗ tôi phải nói cho công bằng: lý do khách quan của anh là thật. Mùa vải năm đó tắc thật. Cửa khẩu đóng ba ngày thật. Anh không bịa. Được bù trừ sang quý sau. Ba năm nay đều thế. Không ai thấy nó kỳ lạ, vì nó luôn luôn thế. Tôi trình một cái rất hợp lý Tôi mất hai tuần dựng một bản đề xuất. Ý tưởng đơn giản, và tôi vẫn nghĩ nó đúng: lấy số trực tiếp từ nguồn. Xe qua cổng thì camera đã đọc biển số rồi — số đó có sẵn, không cần ai gõ lại. Hàng vào kho thì có phiếu. Chuyến xe thì có lệnh điều. Không đi qua bốn cái Excel nữa. Không ai làm tròn được nữa, vì không có chỗ nào để làm tròn. Tôi trình trong cuộc họp giao ban chiều thứ Năm. Phòng họp tầng ba, cái phòng có điều hòa kêu. Có anh Sơn, có chị Loan, có anh Vũ gọi vào qua điện thoại vì anh đang ở dưới bãi, và có ông Thành ngồi cuối bàn không nói gì. Tôi trình mười tám phút. Tôi trình tốt. Tôi làm nghề phần mềm mười tám năm, tôi biết cách trình một thứ như thế này. Trình xong, tôi ngồi xuống và chờ phản đối. Không ai phản đối. Chị Loan gật. Anh Vũ trong điện thoại nói “cũng được đấy anh”. Ông Thành không nói gì, ông chưa bao giờ nói gì trong phần trình bày. Anh Sơn cũng gật. Rồi anh Sơn hỏi một câu. Anh hỏi rất nhẹ, giọng đúng như giọng anh nói “cột để chỉnh” cái buổi sáng thứ Hai đó. Không gay gắt. Không mỉa. Anh hỏi như một người thật sự muốn biết.
“Anh Trí, số thật quý này ra bao nhiêu, anh có biết trước không?”
Tôi nói không. Phải chạy hệ thống mới biết. Anh Sơn gật. Và anh hỏi câu thứ hai.
“Vậy nếu nó thấp hơn số tôi báo ba năm qua thì sao?”
Cái điều hòa vẫn kêu. Tôi nhớ rất rõ khoảnh khắc đó, vì tôi nhớ mình đã định trả lời. Tôi đã há miệng ra. Tôi định nói một câu gì đó về việc dữ liệu chính xác giúp ra quyết định đúng hơn. Tôi nghe trước cái câu đó trong đầu mình, và nó nghe như một câu trong slide hội thảo. Tôi không nói gì cả. Ông Thành ở cuối bàn ngẩng lên nhìn tôi. Chỉ nhìn. Rồi ông cúi xuống nhìn điện thoại của ông. Anh Sơn nói tiếp, vẫn nhẹ như thế:
“Tôi không phản đối đâu anh. Anh cứ làm. Tôi chỉ hỏi thế thôi.”
Cuộc họp chuyển sang mục tiếp theo. Đề xuất của tôi được ghi vào biên bản là “thống nhất chủ trương, giao anh Trí chi tiết hóa”. Tôi ra khỏi phòng họp với một cái được duyệt trong tay và một cảm giác rất lạ, mà lúc đó tôi chưa gọi được tên. Hai mươi phút trước cái màn hình Tôi về, chạy thử trên dữ liệu ba tháng gần nhất. Không cần hệ thống mới — chỉ cần lôi log cổng ra, lôi phiếu kho ra, ghép lại bằng tay. Mất bốn ngày. Nó thấp hơn. Tôi sẽ không nói thấp hơn bao nhiêu. Không phải vì tôi ngại. Vì con số đó không quan trọng bằng cái xảy ra tiếp theo. Cái xảy ra tiếp theo là tôi ngồi trước màn hình đó khoảng hai mươi phút, và tôi không gọi cho ai. Tôi không nghĩ về dữ liệu. Tôi nghĩ về chuyện nếu tôi đưa con số này lên, ai là người phải trả lời. Không phải anh Sơn. Anh Sơn chỉ là người cuối cùng chạm vào nó. Là trưởng bộ phận bãi, người đã cộng ước ba năm. Là trưởng kho. Là Kiên. Là chị Loan — chị đã ký. Là ban lãnh đạo, những người đã đặt chỉ tiêu quý này lên trên số của quý trước. Là ông Thành, người đã duyệt từng cái một, năm này qua năm khác, và ông duyệt bằng chữ ký của ông. Con số đúng của tôi không sửa được quý này. Nó chỉ làm lộ ra ba năm quý trước. Không ai muốn số đúng Đây là chỗ tôi phải nói thẳng, một lần, rồi thôi. Tôi đã đi vào Hữu Phát với một giả định. Giả định đó là: mọi người muốn có số đúng, nhưng họ không có công cụ. Việc của tôi là mang công cụ tới. Giả định đó sai. Họ có thể có số đúng. Nó nằm ngay đó, trong log cổng, trong phiếu kho, trong lệnh điều — tôi ghép lại được trong bốn ngày, bằng tay, không cần đầu tư gì cả. Cái ngăn nó không phải công nghệ. Cái ngăn nó là: số đúng có một cái giá, và cái giá đó do người khác trả. Anh Sơn không sợ số đúng vì anh muốn gian dối. Anh sợ số đúng vì con số đúng đầu tiên xuất hiện sẽ là con số duy nhất trong ba năm không giống các con số còn lại — và khi người ta nhìn thấy một cái vênh, người ta không hỏi ba năm qua sai chỗ nào. Người ta hỏi tại sao đúng lúc anh Sơn đang ngồi ghế đó thì số nó lại thế này. Sự mơ hồ không phải lỗi của hệ thống ở đây. Nó là thứ giữ cho hệ thống chạy. Nó là thứ cho phép bốn người làm tròn mà không ai phải giải trình. Nó là thứ cho phép chỉ tiêu không đạt mà vẫn bù trừ được. Nó là thứ cho phép anh Sơn nộp bảng lúc chín giờ và về nhà ăn cơm với vợ. Tôi mang tới một cái hệ thống, và tôi tưởng mình đang giải quyết một vấn đề. Tôi đang lấy đi một thứ mà mọi người đang sống nhờ nó. Và trước khi bạn kịp nghĩ rằng tôi hiểu ra điều này vì tôi tinh ý hơn anh Sơn — không phải. Tôi hiểu ra vì tôi mới về ba năm. Tôi chưa ký cái nào. Nếu tôi ở đây mười bốn năm như anh, nếu chữ ký của tôi nằm dưới bốn mươi tám cái báo cáo quý, tôi cũng sẽ có một cái cột không tên trong file của mình. Và tôi cũng sẽ gọi nó là chuẩn hóa. Tôi không trình con số đó Tôi không trình. Tôi muốn viết ở đây rằng tôi đã quyết định giấu, rằng tôi đã cân nhắc và chọn con đường hèn. Như thế thì gọn hơn, và ít nhất nó là một quyết định. Không. Tôi không quyết định gì cả. Tôi nói với mình là dữ liệu ba tháng thì hơi ngắn, cần chạy thêm một quý nữa cho chắc. Tôi nói với mình là ghép bằng tay có thể sót, cần kiểm tra lại phương pháp. Tôi nói với mình là chưa đến lúc — trình vào giữa kỳ thì ồn ào, để cuối kỳ trình thì hợp lý hơn. Mỗi câu đó, đứng riêng, đều đúng. Ba tuần sau, tôi vẫn đang kiểm tra lại phương pháp.
Sáng thứ Hai kế tiếp, tám giờ mười, tôi đi ngang phòng anh Sơn. Cửa mở. Anh đang mở file thứ nhất trong bốn file. Tay trái cầm cốc trà, tay phải rê chuột. Cái file thứ năm của anh chưa mở, nó sẽ mở lúc tám giờ mười lăm, cái cột thứ mười một vẫn để trống ở dòng đầu. Anh ngẩng lên, thấy tôi. Anh chào. Bình thường, như mọi thứ Hai. Tôi chào lại. Tôi đi tiếp.